W samym sercu Lubawy, tuż obok Sanktuarium Matki Bożej Lipskiej, stoi budynek, który od ponad siedmiuset lat jest świadkiem historii miasta. „Wikariatka” jest najstarszym zachowanym budynkiem mieszkalnym w Lubawie, a jej początki sięgają XIV wieku.

Najstarsze fragmenty obiektu powstały w czasie budowy zamku biskupiego oraz miejskich murów obronnych. Prace te zapoczątkował biskup chełmiński Herman z Tryzny w latach 1303–1311, a kontynuował jego następca – biskup Otto w latach 1323–1349. Wówczas Wikariatka stanowiła część systemu obronnego miasta i była związana z dawną basztą włączoną w linię murów miejskich.

Przez kolejne stulecia budynek wielokrotnie zmieniał swoje przeznaczenie, jednak nieprzerwanie pozostawał ważnym miejscem dla mieszkańców Lubawy. To właśnie tutaj funkcjonowała pierwsza szkoła w mieście, później mieściły się pomieszczenia mieszkalne dla duchowieństwa, a z czasem powstało pierwsze parafialne muzeum gromadzące zabytki sztuki sakralnej.

W latach osiemdziesiątych XX wieku, z inicjatywy ks. Bernarda Kwiatkowskiego, dobudowano nową część budynku parafialnego. To tam przez wiele lat przechowywano najcenniejsze eksponaty oczekujące na stworzenie nowoczesnej przestrzeni muzealnej.

Przełomowym momentem w historii Wikariatki była kompleksowa renowacja przeprowadzona dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Fundacji im. Rodziny Działyńskich z Nowego Miasta Lubawskiego. Wieloletnie prace konserwatorskie pozwoliły przywrócić historyczny charakter budynku, odsłonić jego średniowieczne elementy i stworzyć nowoczesne muzeum, które zostało otwarte dla zwiedzających pod koniec 2023 roku.

Pierwszym dyrektorem Muzeum Ziemi Lubawskiej „Wikariatka” został ks. kan. Mieczysław Rozmarynowicz, proboszcz i kustosz Sanktuarium Matki Bożej Lipskiej. Od 1 sierpnia 2025 roku funkcję dyrektora muzeum, a zarazem proboszcza parafii i kustosza sanktuarium, pełni ks. Mariusz Zawacki, kontynuując rozwój tego wyjątkowego miejsca.

Wikariatka nie jest jedynie zabytkowym budynkiem. To przestrzeń, w której historia spotyka się z nowoczesnością. Zachowane średniowieczne mury, drewniane konstrukcje i ceglane sklepienia tworzą niepowtarzalną scenerię dla ekspozycji prezentującej duchowe i kulturowe dziedzictwo Ziemi Lubawskiej. Wyjątkowym elementem wnętrza są żywe lipy, rosnące w centralnej części muzeum. Nawiązują one do Sanktuarium Matki Bożej Lipskiej oraz miejscowości Lipy, z którą od wieków związany jest kult Maryi. Symbolizują trwałość, pamięć i głębokie zakorzenienie lokalnej wspólnoty, przypominając, że historia nie jest jedynie przeszłością – pozostaje żywa dzięki ludziom, którzy ją pielęgnują.

Skarby Ziemi Lubawskiej

Muzealna ekspozycja obejmuje przede wszystkim dzieła sztuki sakralnej powstałe od XVI do XX wieku. Wśród najcenniejszych zabytków znajdują się między innymi:

• pozłacany kielich mszalny z początku XVI wieku,
• późnogotycka Pieta z początku XVI wieku,
• krucyfiks z przełomu XVI i XVII wieku,
• XVIII-wieczne feretrony procesyjne,
• obrazy, w tym Chrystus w Ogrójcu z drugiej połowy XVII wieku,
• zabytkowe księgi liturgiczne i paramenty kościelne,
• liczne rzeźby, relikwiarze oraz wyposażenie dawnych świątyń,
• znaleziska archeologiczne odkryte podczas prac prowadzonych na terenie Wikariatki.

Każdy eksponat stanowi świadectwo historii regionu oraz wiary mieszkańców, którzy przez stulecia tworzyli dziedzictwo Lubawy.

Wyjątkowa kolekcja srebrnych wotów

Szczególne miejsce w muzeum zajmuje kolekcja srebrnych plakiet wotywnych, związanych z wielowiekowym kultem Matki Bożej Lipskiej. Wota składano jako wyraz wdzięczności za otrzymane łaski, uzdrowienia oraz wysłuchane modlitwy. Przez stulecia pielgrzymi pozostawiali przy cudownym wizerunku niewielkie srebrne plakietki przedstawiające postacie, części ciała, symbole chorób lub krótkie inskrypcje będące świadectwem ich wiary. Lubawa posiada dziś jeden z największych zespołów srebrnych wotów w Polsce. Łącznie zachowało się 114 plakiet wotywnych, które można podziwiać zarówno w muzealnej ekspozycji, jak i w antypendium kaplicy Matki Bożej Lipskiej. Najstarsze zachowane wotum pochodzi z 1593 roku, co świadczy o nieprzerwanej tradycji pielgrzymkowej oraz niezwykłym znaczeniu Sanktuarium Matki Bożej Lipskiej dla mieszkańców regionu. Każda z tych plakiet opowiada osobistą historię człowieka – historię cierpienia, nadziei, wdzięczności i głębokiej wiary.

Ogromną rolę w zachowaniu tej wyjątkowej kolekcji odegrał ks. Franciszek Koska, wieloletni kustosz kultu Matki Bożej Lipskiej. To dzięki jego pracy srebrne wota zostały zinwentaryzowane, opisane oraz odpowiednio zabezpieczone, dzięki czemu przetrwały do naszych czasów jako bezcenne świadectwo historii i pobożności mieszkańców Ziemi Lubawskiej.

Dzisiaj wota można oglądać nie tylko w Muzeum „Wikariatka”, ale również w trzech miejscach związanych z kultem Matki Bożej Lipskiej: w kościele farnym w Lubawie – w kaplicy Mortęskich oraz w kościele Nawiedzenia NMP w Lipach.